Di tích Giồng Cá Vồ thuộc ấp Hoà Hiệp, xã Long Hoà, huyện Cần giờ, TP.Hồ Chí Minh (nay là xã Cần Giờ, TP.Hồ Chí Minh). Đây là giồng đất đỏ rộng khoảng 7000m2, nằm ở tả ngạn sông Hà Thanh (một nhánh của sông Dinh Bà), cao hơn so với mặt đất hiện tại khoảng 1,5m, phần chân giồng thường xuyên bị ngập mặn.
Di tích được phát hiện và đào thám sát lần đầu vào tháng 12 năm 1993. Sau đó được khai quật trên diện rộng vào năm 1994 với diện tích 200m2 và lần thứ 2 vào năm 2021-2022 với diện tích 225m2. Kết quả đã tìm thấy gần 500 mộ chum và một số mộ huyệt đất hầu hết còn di cốt người cổ, đồng thời mang lại một khối lượng di vật lớn gồm các vật dụng sinh hoạt hàng ngày và đồ tùy táng, được làm từ các chất liệu như đá, kim loại, gốm, vỏ nhuyễn thể. Niên đại của di tích Giồng Cá Vồ được các nhà nghiên cứu xác định khoảng từ 2.500 năm trước đến khoảng đầu Công nguyên.
Nổi bật trong nhóm di vật này là loại khuyên tai hai đầu thú, được chế tác từ đá ngọc (nephrite) và thủy tinh. Bộ sưu tập khuyên tai hai đầu thú tại di tích có số lượng lớn và đặc sắc nhất, với 22 hiện vật (chưa bao gồm kết quả khai quật giai đoạn 2021–2022)
Về tên gọi, đến nay vẫn chưa có sự đồng thuận trong giới nghiên cứu về loài vật được thể hiện trên khuyên tai. Căn cứ vào đặc điểm tạo hình, đặc biệt là phần đầu với cặp sừng, một số ý kiến liên hệ đến trâu hoặc dê; những ý kiến khác lại nghiêng về lừa, ngựa hay hươu hoặc có thể là sao la. Trong bối cảnh chưa có lập luận nào đủ thuyết phụ.
Về kiểu dáng chia làm 3 kiểu:
- Kiểu 1: Chiếm đa số trong tổng thể các khuyên tai được tìm thấy. Kích thước trung bình cao: 2,4 - 5,4cm, ngang 4 - 5,7cm. dày 1 - 1,5cm. Phần đầu thú với thân dày và mập, mặt và sừng ngắn, cùng với đôi mắt hình gần như tròn. Phần móc cài vào tai cong và ngắn
- Kiểu 2: Kích thước trung bình cao: 2,4 - 4,8cn, ngang 4 - 5 cm. dày 1 - 1,5cm. Con thú có thân nhỏ, mỏng và cặp sừng dài, hơi cong với lông mi được chế tác tỉ mỉ phía trên cả hai mắt. Phần móc cong để cài vào tai thường có góc cạnh
- Kiểu 3: Chỉ có 1 chiếc duy nhất, dạng hình khánh, kích thước cao 7cm, ngang 4,5cm, dày 0,45cm. Mỗi đầu thú chỉ tạo 1 tai mặc dù ở hai mặt đều có mắt.
Đặc biệt, các nhà khảo cổ đã phát hiện một hộp sọ vẫn còn nguyên chiếc khuyên tai hai đầu thú gắn ở tai trái, qua đó xác nhận rõ ràng chức năng sử dụng của loại hình hiện vật này. Tại di tích Giồng Cá Vồ, có tới 6 mộ chum, mỗi mộ đều chứa một cặp khuyên (2 chiếc) – một đặc điểm khác biệt so với nhiều di tích thuộc văn hóa Sa Huỳnh và các khu vực khác, nơi khuyên tai hai đầu thú thường chỉ xuất hiện đơn lẻ trong mỗi mộ. Không dừng lại ở đó, loại hình này còn được phát hiện trong mộ huyệt đất – một hiện tượng hiếm gặp, đồng thời các dấu vết chế tác tại chỗ, bao gồm cả phôi đá, cũng đã được ghi nhận.
Khuyên tai hai đầu thú thường xuất hiện trong những ngôi mộ có số lượng đồ tùy táng phong phú hoặc chứa các hiện vật quý hiếm, cho thấy chủ nhân của chúng có thể là những cá nhân giữ vị thế nhất định trong xã hội đương thời. Không chỉ giới hạn ở Giồng Cá Vồ, loại hình hiện vật này còn được tìm thấy tại nhiều di tích khác thuộc văn hóa Sa Huỳnh như Đại Lãnh, Cồn Ràng, Gò Mả Vôi, Phú Hòa…, cũng như ở đảo Lanyu (ngoài khơi Đông Nam Đài Loan), Philippines, Thái Lan… Kết quả so sánh loại hình học cho thấy nguyên liệu đá ngọc dùng để chế tác khuyên tai hai đầu thú tại Giồng Cá Vồ nhiều khả năng có nguồn gốc từ Đài Loan. Đồng thời, cùng với phát hiện các loại hình hiện vật khác như khuyên tai ba mấu, hạt chuỗi đá ngọc, thủy tinh…, cho thấy di tích Giồng Cá Vồ nói riêng và khu vực Cần Giờ nói chung từng giữ vai trò như một điểm trung chuyển, trao đổi sản phẩm trên tuyến đường biển ở Đông Nam Á trong thời kỳ tiền – sơ sử. Với những giá trị lịch sử-văn hoá như vậy, di tích Giồng Cá Vồ đã được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng là di tích khảo cổ quốc gia theo Quyết định số 2000/QĐ-BVHTT ngày 13 tháng 4 năm 2000.
(Nguồn: Hsiao-chun Hung & Yoshiyuki Iizuka (2017), Nephrite and Mica Industries: A Link towards the Austronesian World, p.459-486)
Hiện nay, khuyên tai hai đầu thú cùng một số hiện vật tiêu biểu của di tích Giồng Cá Vồ đang được trưng bày tại phòng “Dựng nước và Giữ nước” của Bảo tàng Lịch sử TP.HCM. Hãy đến tham quan để trực tiếp chiêm ngưỡng những hiện vật độc đáo này!
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Báo cáo khai quật Giồng Cá Vồ năm 1994
2. Tạp chí Khảo cổ học số 2 năm 1995
3. Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh (2017), Khảo cổ học Thành phố Hồ Chí Minh trong quá trình đô thị hoá, NXB Thông Tấn
4. Hsiao-chun Hung & Yoshiyuki Iizuka (2017), Nephrite and Mica Industries: A Link towards the Austronesian World, p.459-486
5. Nguyen Kim Dung (2001), Jewelry from late prehistoric sites recently excavated in South Viet Nam, Indo-Pacific Prehistory Association Bulletin 21, p.107-113
6. Nguyen Kim Dung (2017), ‘The Sa Huynh Culture in Ancient Regional Trade Networks: A Comparative Study of Ornaments’, New Perspectives in Southeast Asian and Pacific Prehistory (edited by Philip J. Piper, Hirofumi Matsumura and David Bulbeck), p. 311-333